Onderzoeksprogramma

Portfoliotekst Levend Verleden

In 2016 is de portfoliotekst voor de route, die leidend is voor aanvragen, geschreven. Download de volledige portfoliotekst Levend verleden.

Culturele waarde van erfgoed
Naast inzicht biedt kennis van het ook inspiratie, door historische oplossingen in een nieuw jasje te steken. Erfgoed is wat mensen aan het hart gaat; het mobiliseert en prikkelt maatschappelijke betrokkenheid, in positieve en in negatieve zin, zoals in stereotypering en uitsluiting. Het is van groot belang om meer grip te krijgen op hoe de culturele waarde van erfgoed – evenals de meer dynamische, strategische inzet van het verleden die sinds de jaren negentig is opgekomen – kan worden benut ten behoeve van de samenleving en als bron van innovatie.

Inzicht in het verleden en de omgang met het verleden zorgen ervoor dat we vraagstukken in een breder perspectief kunnen zien, zaken kunnen relativeren en onze eerdere ervaringen kunnen benutten voor huidige en komende opgaven, en kunnen overbrengen aan toekomstige generaties.

Naast voor een inter- of zelfs transdisciplinaire aanpak staat deze route voor een dynamische, subjectgerichte erfgoedbenadering; er bestaat geen objectieve, vaststaande voorraad erfgoed die beschermd moet worden door hem te isoleren, maar we hebben te maken met een continue herdefiniëring van het object in voortdurende interactie met mensen. Deze benadering van erfgoed staat centraal in deze route: het verleden is niet dood, het verleden leeft en wordt telkens weer opnieuw van betekenis voorzien. In deze tijd zijn daarbij drie gamechangers bepalend: vraagstukken rond duurzaamheid en temporaliteit, veranderingen op het gebied van governance, en verscherping en polarisering in het publieke debat. De impact van deze route ligt in de ontwikkeling van nieuwe instrumenten om de gecompliceerde omgang met het verleden in kaart te brengen en de bijdrage richting toekomst te vergroten.

Duurzaamheid en temporaliteit in een veranderende samenleving
Hoewel het alarmerende rapport van de Club van Rome al bijna 45 jaar oud is, is de maatschappij zich toch pas relatief recent gaan heroriënteren op duurzaamheid. Met het onderzoek naar de betekenis van het verleden in en voor een duurzame samenleving, wil deze route bijdragen aan het zoeken naar concrete oplossingen voor duurzaamheidsvraagstukken. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om onderzoek naar hergebruik van data, objecten, materialen en gebouwen. Duurzaamheid gaat echter verder, het gaat meer in het algemeen om toekomstgerichte omgang met materiële en immateriële sporen uit het verleden, om vraagstukken op het gebied van temporaliteit: Hoe gaan we in een snel veranderende wereld om met historisch gegroeide verzamelingen op het gebied van kunst en kunstnijverheid, met plaatsen van herinnering, met archivalische data, met tradities? We kunnen onmogelijk alles behouden. Maar hoe zorgen we ervoor dat datgene behouden kan blijven dat wij nu, vanuit een oogpunt van duurzaamheid, liever niet vervangen?

Behoud van kennis
Duurzaamheid van kennis heeft niet alleen een culturele maar ook een economische dimensie. Telkens opnieuw het wiel uitvinden is immers kostbaar. Dat geldt ook voor onderzoek en dataverzameling; het ontbreken van een gestandaardiseerde, duurzame en toegankelijke opslag van historische data bemoeilijkt longitudinale analyse van patronen, monitoring en modellering. Digitale duurzaamheid gaat dus niet alleen over data, maar ook over de organisatiestructuur. Belangrijke vragen die worden ingegeven door de heroriëntatie op duurzaamheid en die moeten leiden tot nieuw instrumentarium en handelingsperspectief zijn: Op welke wijze kan historische kennis bijdragen aan het innovatief en duurzaam realiseren van ingrijpende landschappelijke transformaties? Hoe kunnen we door duurzame transformatie van jong erfgoed ondanks grote ruimtedruk behouden? Hoe garanderen we de duurzaamheid van historische voorwerpen en gebouwen die wij willen behouden voor de toekomst, inclusief objecten die gemaakt zijn van moderne materialen zoals plastics, plaatmateriaal en beton?

De burger als expert
Ondersteund door onder meer een betere toegang tot informatie, toegenomen mobiliteit, welvaart en vrije tijd en een hoger opleidingsniveau, heeft de goedgeïnformeerde, mondige en betrokken burger zich een grote rol toegeëigend in het debat over de omgang met sporen uit het verleden en de rol van het verleden in het heden. Dit geldt in het digitale domein, waar eindgebruikers en erfgoedcollecties dezelfde informatieruimte delen, en het geldt ook meer en meer op het materiële vlak. Traditioneel werd de ontwikkeling van kennis over het verleden op basis van materiële overblijfselen zoals bewaard in het Nederlandse landschap, het bodemarchief, musea, archieven en de gebouwde omgeving opgevat als privilege van academische en overheidsinstellingen. Een nieuwe ontwikkeling is de rol van citizen science, waarbij burgers via lokale initiatieven en digitale platforms bijdragen aan de beschikbare kennis van het verleden. Citizen science levert in potentie niet alleen belangrijke bijdragen aan onderzoek en dataregistratie in de archeologie, en voor musea en archieven, maar leidt ook tot toenemende betrokkenheid van burgers bij de inrichting van de ruimtelijke omgeving. De duurzame productie, toegang en opslag van gedigitaliseerd en in digitale vorm ontstaan erfgoed komen ook steeds meer in handen van burgers. Hierdoor versmelten de rollen van erfgoedconsument en -producent, van maken, beheren en gebruiken.

Belangrijke vraagstukken die worden ingegeven door citizen science gaan over emancipatie en democratisering. Ervaring geldt steeds meer als kennis. Hoe waarderen we deze vorm van embodied knowledge? Wat betekent de veranderende rol van de burger voor die van de professional? Hoe verenigen we verschillende kennisbronnen en zetten deze in voor het herkennen van patronen en trends, en voor de ontwikkeling van toekomstscenario’s?

Hoewel uitdagend, kan de combinatie van wetenschappelijke en maatschappelijke dataverzameling, -analyse en kennis leiden tot onverwachte oplossingen als het gaat om behoud van erfgoed en toepassing ervan voor maatschappelijke uitdagingen.

Betwist Erfgoed
Maatschappelijke dynamiek zorgt voor toenemende diversiteit in de omgang met het verleden en voor uiteenlopende affectieve betrokkenheden daarbij. Denk aan het debat over Zwarte Piet en het slavernijverleden, of de veranderde plek van religie en religieuze repertoires in ons dagelijks leven. Hoe kunnen we in een samenleving die zich kenmerkt door emotioneel geladen processen van erfgoedvorming komen tot maatschappelijke binding? Hoe om te gaan met de polarisering in debatten over eigenheid en identiteit, waarbij telkens emotionele claims op het verleden worden gedaan? Juist in deze context lijkt het belangrijk om te investeren in historisch besef en erfgoedwijsheid. Maar wat betekent dat in de praktijk, wat voor didactische of educatieve instrumenten zijn hiervoor voorhanden? Wat voor rol kan het verleden spelen in een samenleving waar uiteenlopende groepen allemaal hun eigen geschiedenis in stelling brengen en conflicterende erfgoedwaarden koesteren? In een context van maatschappelijke polarisering en politisering van identiteitsvorming vragen onderzoeksprogramma’s niet alleen aandacht voor meerstemmigheid en meerdere perspectieven, maar ook om een meer activistische houding, onder andere in een streven naar dekolonialiteit. Die roep om engagement heeft consequenties voor de omgang met het verleden. Dit raakt ook het academische onderzoek, dat immers niet in isolement plaatsvindt. Hier doen zich nieuwe uitdagingen voor, waar deze route zich rekenschap van wil geven door nieuwe instrumenten te ontwikkelen die ons in staat stellen om te gaan met die uiteenlopende veranderende werkelijkheden.

Verbinding
Hoewel het erfgoedonderzoek nu al in hoge mate interdisciplinair plaatsvindt, zouden onderzoeksprojecten in andere domeinen gebaat zijn bij de nu nog vaak ontbrekende historische dimensie. Het is daarom zaak om een meer holistische, transdisciplinaire dimensie bij dat onderzoek te agenderen. Ook vragen de genoemde gamechangers om een meer vraaggestuurde vorm van onderzoek, in co-creatie met overheden en burgers, door de maatschappelijke sectoren nóg meer te verbinden dan nu het geval is. Juist in die verbinding zit in de toekomst de winst voor de kennisvermeerdering en de maatschappij.

NB: bovenstaande samenvatting is tevens te downloaden op de website van de NWA, zowel in het Nederlands alsook in het Engels.

Samengevat: drie game changers

Levend Verleden zet in op drie zogenaamde game changers:

Temporaliteit en Duurzaamheid
Hergebruik van data, objecten, materialen, gebouwen
Digitalisering: grote datacollecties maken interdisciplinaire en langetermijn perspectieven mogelijk
Hoe gaan we om met historisch gegroeide verzamelingen? Dynamische interpretatie.
Behoud van kennis: economische dimensie
Op welke wijze kan historische kennis bijdragen aan innovatief en duurzaam bewaren van erfgoed?

De burger als expert
Betere toegang informatie leidt tot meer betrokken burger (Citizen Science)
Publieke debat, emancipatie
Ervaring = kennis (embodied knowledge)
Rol burger tov professional?
Ontwikkeling van nieuwe kennis in het erfgoed mn door burgers samen met specialisten
Versmelten rollen van producent en consument

Betwist Erfgoed
Diversiteit in de omgang met het verleden (Black Lives Matter Slavernij verleden/ dekolonisatie, religie enz.)
Migratie – grenzen openen en sluiten – culturen verschuiven
Emotie en identiteit
Rol van verleden voor samenleving
Polarisering en politisering van identiteitsvorming
Uiteenlopende perspectieven